Geschiedenis

Veel foto’s en tekeningen van de wijk kunt u vinden op deze site.

In het bestemmingsplan van de wijk wordt over de geschiedenis van de wijk verteld:

De prestedelijke structuur van het gebied is bepaald door de onderliggende
strandwal en het veengebied direct grenzend aan het Zuider Buiten Spaarne.
De oostelijke grens van het strandwalgebied loopt min of meer parallel met de
oostgrens van de Haarlemmerhout, de Kleine Houtweg overgaand in de
Hildebrandlaan. Oorspronkelijk hadden de veengronden tussen het Spaarne en
de Haarlemmerhout een landelijk karakter, waarvan in de huidige verkaveling
niets is terug te vinden. Alleen de Crayenestervaart, die de zuidgrens vormt van
het gebied, is een oude waterloop.

In de 17e eeuw verschijnen de eerste buitenplaatsen in het gebied. Met name in
het noordelijk deel Spaar en Hout en direct hieraan grenzend Oosterhout. Op
het noordelijk deel werd het Hofje van Heythuysen gebouwd en in 1702 werd het
terrein bij Spaar en Hout gevoegd.
Meer in het zuiden, ter plaatse van de huidige kruising van de Spanjaardslaan
met de Zuiderhoutlaan, stond het huis Zuiderhout. Van de veel kleinere
buitenplaats Middellaan, al vermeld in 1672, en gelegen op de hoek van de
Crayenesterlaan en Zuiderhoutlaan is niets bewaard gebleven.
De buitenplaatsen hadden omvangrijke landerijen met tuinen en onregelmatig
verkaveld weiland dat zich uitstrekte tot aan het Spaarne.

De villawijken Oosterhout en Zuiderhout zijn planmatig gerealiseerd vanaf de
jaren ’10 van de vorige eeuw voor de meer welgestelde inwoners van
Heemstede. Kort na de bouw, in 1927, werd de wijk geannexeerd door de
gemeente Haarlem.
Het stratenpatroon is voor een belangrijk deel aangelegd op basis van
het plan dat Leonard Springer aan het begin van de vorige eeuw voor dit gebied
ontwierp. Hoofdelement daarin is de Churchilllaan die in de richting
noordoost-zuidwest door het gebied loopt. Kenmerkend voor de planopzet zijn
de ten zuiden van de Spaarnelaan gelegen, min of meer evenwijdige lanen die
met een gebogen verloop op het westelijk deel van de Churchillaan aansluiten.

In het noorden van het plangebied omringen de Oosterhoutlaan en Vijverlaan,
een waterpartij, die in de vorige eeuw werd aangelegd in de tuin van het buiten
Oosterhout.
Zowel het stratenpatroon als de daarin gehandhaafde vijvers verwijzen naar de
Engelse landschapsstijl die tot ongeveer 1900 een belangrijke inspiratiebron voor
ontwerpers was.

Nadat Zuiderhout in 1927 van Heemstede naar Haarlem is overgegaan, worden
de bebouwingsrichtlijnen aanvankelijk ruimer gehanteerd; vooral aan- en direct
nabij de Anna van Burenlaan worden rijtjes van drie tot negen woningen
gebouwd. Uit dezelfde periode dateert de Montessorischool aan de Louise de
Colignylaan die vanwege het villa karakter van de wijk een bijzondere
vormgeving krijgt.
Andere grote bouwwerken dateren van na 1945: het flatgebouw in het hart van
de wijk, het trafostation aan de Kleine Houtweg, de Mythylschool en het
verpleeghuis Zuiderhout. Woonhuizen worden in de naoorlogse periode weer
vrijwel alleen vrijstaand of met twee-onder-een kap gebouwd.

Villapark Oosterhout
Tussen de Haarlemmerhout en het Spaarne werd in de vroege 20ste eeuw de
voormalige buitenplaats Oosterhout door de NV Haarlemmerhoutpark
omgevormd tot een villapark. Het ontwerp hiervoor was rond 1900 gemaakt
door de hierboven reeds genoemde landschapsarchitect Springer. Zoals min of
meer gebruikelijk voor een chique villabuurt werd hierbij gekozen voor een
‘landschappelijke aanleg’ met gebogen straten en een vijver met slingerende
oevers.
Het noordelijke deel rond de Oosterhoutlaan werd het eerst bebouwd, met
grote, merendeels vrijstaande villa’s en herenhuizen op tamelijk bescheiden
kavels. In de jaren ’10 en ’20 volgden de straten ten zuiden daarvan.

Villapark Zuiderhout
Vanaf 1911 nam de particuliere exploitatiemaatschappij Zuiderhout het
gelijknamige landgoed en de weilanden direct ten noorden ervan in
ontwikkeling, met het doel hier een villapark te realiseren aansluitend aan
Oosterhout. Architecten Jos Cuypers en Jan Stuyt maakten al in 1908-1909 het
stedenbouwkundig ontwerp, in het kader van een uitbreidingsplan voor
Heemstede. Het stratenplan heeft min of meer de vorm van een half
spinnenweb, met ruime licht gebogen straten omgeven door groen van
laanbeplanting en voortuinen.
De bebouwing sloot in type en vorm direct aan op die van Oosterhout. Het
gebied werd tussen 1915 en 1970 grofweg van noord naar zuid en van west
naar oost bebouwd, wat duidelijk valt af te lezen aan de bouwstijlen van de
panden die er heden zijn te vinden. Sommige kavels werden beduidend later
ingevuld dan de meeste omliggende.
Naast individuele vrijstaande villa’s en twee-onder-een-kap-woningen zijn in de
buurt ook diverse grotere projecten gebouwd met middenstandswoningen in
diezelfde typen of in kleine rijtjes tot ongeveer zes panden. Het gebied biedt een
staalkaart van ruime woningtypen en bouwstijlen, ontworpen door (plaatselijk)
bekende architecten.

Tuinwijk
Binnen het gebied staan twee uitzonderlijke wooncomplexen. Het complex
Tuinwijk Zuid omvat anderhalf bouwblok aan weerszijden van de Tuinwijklaan.
Het gaat om geschakelde twee- en drielaags woningen voor de lagere
middenstand naar ontwerp van architect J.B. van Loghem uit 1920-1922. Het
complex heeft platte daken, wat vrij uitzonderlijk is in de wijk, en een zeer
bijzondere, licht expressionistische vormgeving. Binnen de bouwblokken liggen
gemeenschappelijke tuinen. Van Loghem ontwierp overigens ook verscheidene
villa’s in de buurt.

Een ander bijzonder gebouw is het 10-laags appartementencomplex Parkflat Zuiderhout,
in het centrum van de buurt. De flat dateert uit 1961 en werd ontworpen door H.T. Zwiers.
Het gebouw verrees op een grote kavel die van oorsprong voor een kerk bestemd was.

In de buurt bevinden zich ook drie scholen in eigentijdse bouwtypen en
vormgeving. Met name de twee Montessorischolen (voor kleuters aan de
Churchilllaan en voor lager onderwijs aan de Louise de Colignylaan) zijn
bijzondere gebouwen, ontworpen in expressieve stijl door architect A.M.J. van
Sevenhuijsen in respectievelijk 1924 en 1932. Aan de oostzijde van de
Zuiderhoutlaan is op de plek van de villa Zuiderhout in de jaren ’60 een groot
verpleeghuis gebouwd naar ontwerp van architect B. Bijvoet.

Sportcomplex Emauslaan
Op het landgoed Uit den Bosch, dat aan de westzijde van de Zuiderhoutlaan lag,
vestigde zich in 1899 de oudste voetbalclub van Nederland, de (later
Koninklijke) Haarlemsche Football Club. Ook de cricketclub Rood en Wit en de
Haarlemsche Lawn Tennis Club vestigden zich rond deze tijd op het landgoed.
Hiermee is het Sportpark Spanjaardslaan geboren. Het sportpark is in de 20ste
eeuw uitgebreid en geherstructureerd, waarbij het doorgaande verloop van de
Emmauslaan werd onderbroken. In 1911 werd het grote landhuis Uyt den Bosch
nabij de hoek van de Spanjaardslaan en de Wagenweg gebouwd.

Villapark Bosch en Hoven
In het uiterste zuidwesten van het gebied lag het landgoed Bosch en Hoven.
Rond 1920 werd ook dit terrein ontwikkeld tot villapark. Behalve villa’s is in dit
gebied in 1927 ook de protestantse Nieuw Vredenhof-kapel gebouwd (aan de
Van Oldenbarneveltlaan).